contact gastenboek disclaimer © Kanalen in Nederland

Hoeveel kanalen
zijn er in Nederland?
Welkom Actueel De Kanalen Over Kanalen Trivia Buitenland Colofon Links

Inleiding

Hoeveel kanalen zijn er in Nederland? Uiteindelijk wordt altijd wel deze vraag gesteld als je in gesprek raakt over kanalen. Een legitieme vraag, maar wel een vraag waar niet zo gemakkelijk een antwoord op te geven is. Veel hangt af van wat je onder een kanaal verstaat. Op deze website is daar over nagedacht. In dit artikel is beschreven wat als kanaal wordt gezien. Daarmee is de basis gelegd om het aantal kanalen te bepalen.

In oktober 2008 heb ik daartoe een eerste aanzet gegeven op basis van een telling van kanalen uit de topografische atlassen en de literatuur die ik beschikbaar had. Ik kwam toen op een aantal van 791 kanalen uit. Als gevolg van het werk aan de Kanalenkaart van Nederland ben ik in meer detail alle kanalen in Nederland in beeld gaan brengen. Dat heeft geleid tot een beter inzicht in de kanalen in Nederland. Niet alleen hebben er aanvullingen plaatsgevonden. Er is ook beter gekeken om welke type kanalen het gaat. Kortom, deze werkzaamheden hebben ertoe geleid dat het aantal kanalen in Nederland is uitgekomen op 916.

Bij de telling van de kanalen zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd:

  1. vanuit de topografische atlassen (1:25.000) van ons land uit de periode 1850-2010 zijn alle waterwegen genoteerd die in verschijningsvorm en/of naamgeving op een kanaal zouden kunnen duiden;
  2. deze lijst is vervolgens uitgebreid met kanalen die in de literatuur worden genoemd en niet naar voren kwamen uit de atlassen. Het gaat dan vaak om kanalen die nu niet meer bestaan of van naam zijn veranderd. Deze literatuurstudie is echter een momentopname en niet compleet;
  3. vervolgens wordt de kanaaldefinitie gehanteerd. Dit betekent dat alle kanalen die een functie hebben voor de waterhuishouding, waterwinning of inundatie zijn uitgesloten. Hetzelfde geldt voor weteringen, sloten en gekanaliseerde wateren waarvan de natuurlijke karakteristiek en oorsprong nog overheerst op het kunstmatige karakter ervan (zoals de Maas);
  4. het komt voor dat een bepaalde waterweg uit meerdere delen bestaan met ieder hun eigen naam. In dat geval geldt de naam voor de gehele vaarweg (zoals Prinse Margrietkanaal), tenzij deze benaming verouderd is en feitelijk niet meer wordt gebruikt (zoals de Keulse Vaart);
  5. een aantal kanalen uit het verleden zijn nu verdwenen, zoals de oudste kanalen van ons land: de Corbulogracht en de Drususgracht. Deze kanalen worden in een aparte categorie 'verdwenen kanalen' opgenomen (zie volgende hoofdstuk). In enkele gevallen is het traject van een kanaal gedeeltelijk verdwenen. Zolang het kanaal nog voor een deel aanwezig is, wordt het meegenomen in de telling;
  6. kanalen met twee namen worden niet dubbel meegeteld, zoals de Drachtstervaart of Drachter Compagnonsvaart, Noordhollandsch Kanaal of Groot Noordhollandsch Kanaal;
  7. kanalen die door meerdere provincies lopen, zijn meegeteld bij de provincie waarin het merendeel van het traject is gelegen.


De kanalen

Dit leidt tot een respectabel aantal van 916 nog (grotendeels) aanwezige kanalen in Nederland. Deze kanalen zijn als volgt over het land verdeeld:

Provincie Kanaaltype
Aantal
Totaal
   
abs.
%
%
categorie
%
provincie
   
FRIESLAND  
abs.
%
%
categorie NL
%
binnen NL
  Klein kanaal
84
29
26,9
  Kanaal
34
11,7
24,1
  Groot kanaal
4
1,4
5,8
  Gekanaliseerde kreek
25
8,6
36,2
  Niet bevaarbaar kanaal
143
49,3
44,0
  Totaal
290
100
31,7
GRONINGEN  
abs.
%

%
categorie NL

%
binnen NL
  Klein kanaal
28
23
9,0
  Kanaal
22
18
15,6
  Groot kanaal
8
6,6
11,6
  gekanaliseerde kreek
44
36,1
63,8
  Niet bevaarbaar kanaal
20
16,4
6,2
  Totaal
122
100
13,3
DRENTHE  
abs.
%
%
categorie NL

%
binnen NL

  Klein kanaal
14
20,3
4,5
  Kanaal
8
11,6
5,7
  Niet bevaarbaar kanaal
47
68,1
14,5
  Totaal
69
100
7,5
OVERIJSSEL  
abs.
%
%
categorie NL

%
binnen NL

  Klein kanaal
43
58,9
13,8
  Kanaal
10
13,7
7,1
  Groot kanaal
4
5,5
5,8
  Niet bevaarbaar kanaal
16
21,9
4,9
  Totaal
73
100
8,0
GELDERLAND  
abs.
%
%
categorie NL
%
binnen NL
  Klein kanaal
1
9,1
0,3
  Groot kanaal
7
63,6
10,1
  Niet bevaarbaar kanaal
3
27,3
0,9
  Totaal
11
100
1,2
FLEVOLAND  
abs.
%
%
categorie NL
%
binnen NL
  Klein kanaal
10
50,0
3,2
  Kanaal
9
45,0
6,4
  Niet bevaarbaar kanaal
1
4,0
0,3
  Totaal
20
100
2,2
UTRECHT  
abs.
%
%
categorie NL
%
binnen NL
  Klein kanaal
13
34,2
4,2
  Kanaal
5
13,2
3,5
  Groot kanaal
2
5,2
2,9
  Niet bevaarbaar kanaal
18
47,4
5,5
  Totaal
38
100
4,1
NOORD-HOLLAND  
abs.
%
%
categorie NL
%
binnen NL
  Klein kanaal
42
36,5
13,5
  Kanaal
37
32,2
26,2
  Groot kanaal
15
13,0
21,7
  Niet bevaarbaar kanaal
21
18,3
6,5
  Totaal
115
100
12.6
ZUID-HOLLAND  
abs.
%
%
categorie NL

%
binnen NL

  Klein kanaal
55
51,9
17,6
  Kanaal
8
7,5
5,7
  Groot kanaal
14
13,2
20,3
  Niet bevaarvaar kanaal
29
27,4
8,9
  Totaal
106
100
11,6
ZEELAND  
abs.
%
%
categorie NL
%
binnen NL
  Klein kanaal
9
47,4
2,9
  Groot kanaal
6
31,6
8,7
  Niet bevaarbaar kanaal
4
21,0
1,2
  Totaal
19
100
2,1
NOORD-BRABANT  
abs.
%
%
categorie NL

%
binnen NL

  Klein kanaal
10
21,8
3,2
  Kanaal
6
13,0
4,3
  Groot kanaal
7
15,2
10,1
  Niet bevaarvaar kanaal
23
50,0
7,1
  Totaal
46
100
5,0
LIMBURG  
abs.
%
%
categorie NL
%
binnen NL
  Klein kanaal
3
42,8
1,0
  Kanaal
2
28,6
1,4
  Groot kanaal
2
28,6
2,9
  Totaal
7
100
0,8
NEDERLAND  
abs.
%
  Klein kanaal
312
34,1
  Kanaal
141
15,4
  Groot kanaal
69
7,5
  Gekanaliseerde kreek
69
7,5
  Niet bevaarbaar kanaal
325
35,5
  Totaal
916
100
           
           

Bovenstaande tabel toont aan dat in Friesland de meeste kanalen zijn gelegen. Bijna 32% van alle kanalen zijn in deze provincie gelegen. De kanalen in Friesland worden bijna overal ‘vaarten’ genoemd. Zo kent Friesland zeilvaarten, trekvaarten, veenvaarten, dijkvaarten en opvaarten. Vooral van de opvaarten (zijkanalen) zijn er vele. Deze vaarten verbinden vrijwel elk dorp met het hoofdvaarwegennet. Niet zelden lag er een natuurlijk water aan ten grondslag (gekanaliseerde kreken).
Ook de twee andere noordelijke provincies, Groningen en Drenthe, kunnen zich met ruim 13% en bijna 8% verheugen in een relatief groot aantal kanalen. Hier hebben de veenontginningen in beide provincies sterk aan bijgedragen. Opvallend is dat met name in Drenthe veel van deze kanalen niet meer bevaarbaar zijn.

Andere provincies met veel kanalen zijn Noord- en Zuid-Holland, gevolgd door Overijssel. In het waterrijke Noord- en Zuid-Holland is dat niet zo gek. Door de eeuwen heen hebben waterwegen in het welvarende Holland zorg gedragen voor het transport van goederen en mensen. Met de havens van Amsterdam en Rotterdam zijn beide provincies ook nu nog voorzien van belangrijke grote kanalen die voor de achterlandverbindingen zorgen richting met name Duitsland.
Overijssel is een landschappelijk gevarieerde provincie. Op veel plekken liggen kanalen niet voor de hand, maar er zijn hier juist ook veel (voormalige veen-)gebieden die juist zeer waterrijk zijn en een uitgebreid vaarwegennetwerk kennen.

Vergelijk dat maar eens met een provincie als Gelderland. De grootste provincie van het land herbergt maar iets meer dan 1% van alle kanalen in Nederland. Dit is een gevolg van ten eerste de aanwezigheid van de vier grote rivieren waarmee deze provincie over uitstekende natuurlijke waterwegen beschikt. Ten tweede liggen binnen Gelderland de hoge stuwwallen van de Veluwe, het Montferland en het Rijk van Nijmegen. Allemaal gebieden waar het niet gemakkelijk is om een kanaal aan te leggen.

Ook de provincies Utrecht, Zeeland en Flevoland herbergen niet al teveel kanalen, maar dat is meer een gevolg van hun omvang. In Flevoland zijn wel alle dorpen en steden door kanalen ontsloten, terwijl Zeeland kan bogen op de goede bevaarbare zeearmen rondom de eilanden en schiereilanden. Utrecht kent vooral oude vaarwegen inrelatie tot de veenontginningen en turfwinning en wordt verder doorsneden door enkele hoofdvaarwegen.

Noord-Brabant is net als Gelderland groot en ook niet echt waterrijk. Het kent daarnaast ook de nodige hoogteverschillen. Dat hier toch nog relatief veel kanalen voorkomen zal deels voortkomen uit de industriële ontwikkeling van steden als Tilburg, Helmond en Eindhoven. Deze steden werden in de 19e eeuw ontsloten door kanalen en hebben hun ontwikkeling daar mede aan te danken. Ook gebieden met een sterke (vanuit de agrarische sector voortgekomen) nijverheid, zoals in de Langstraat (Waalwijk e.o.) en in het noordwesten van de provincie (Dinteloord e.o.), hebben kanalen een belangrijke rol gespeeld bij het transport van de goederen.  Limburg tenslotte is de provincie met de minste kanalen. Niet onlogisch gezien de aanwezigheid van de Maas. Alleen waar de Maas slecht bevaarbaar is, de zogenaamde Grensmaas, zorgt het Julianakanaal voor een bevaarbaar alternatief. Dit kanaal is daarmee ook het belangrijkste kanaal in de provincie.

En dat brengt het totaal dus op 916 kanalen in Nederland. Het is een getal in ontwikkeling. Ongetwijfeld worden kanalen waarvan ik het bestaan niet vermoedde onder mijn aandacht gebracht. Om de zoveel tijd zal dan ook wel een aanpassing plaatsvinden. Het is echter goed om een basis te hebben en met deze 916 kanalen wordt die voor NederIand stevig neergezet.
Het zou interessant zijn om dit te kunnen vergelijken met informatie over buitenlandse kanalen. Die informatie ben ik nog niet tegengekomen, maar dat wil niet zeggen dat het er niet is. Het gevoel zegt dat Nederland het dichtste netwerk aan kanalen heeft in de wereld met gemiddeld ruim 5 kanalen per 100.000 inwoners. Een netwerk ook dat ze door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Kanalen passen ons dus wel.


Verdwenen en overige kanalen

In het voorgaande is ook al gesproken over verdwenen kanalen en wordt onder andere bij de Kanalenkaart ook de categorie 'overige kanalen' gehanteerd. Ook deze kanalen zijn in beeld gebracht en geteld. Het gaat dan om in totaal 38 verdwenen kanalen en 108 overige kanalen. Dit maakt een totaal van 1062 kanalen waarover in het artikel over de Kanalenkaart van Nederland wordt gesproken. De verdwenen en overige kanalen zijn als volgt over de provincies verdeeld:

Provincie
Verdwenen kanalen
Overige kanalen
Aantal
%
Aantal
%
Friesland
7
18,4
11
10,2
Groningen
5
13,2
8
7,4
Drenthe
4
10,5
4
3,7
Overijssel
1
2,6
15
13,9
Gelderland
2
5,3
18
16,7
Flevoland
0
0
0
0
Utrecht
0
0
4
3,7
Noord-Holland
5
13,2
23
21,3
Zuid-Holland
2
5,3
8
7,4
Zeeland
4
10,5
7
6,5
Noord-Brabant
5
13,2
8
7,4
Limburg
3
7,9
2
1,8
Totaal
38
100
108
100

Valt hierbij nog wat op? Dat er relatief veel verdwenen kanalen zijn in Friesland, Groningen, Noord-Holland en Noord-Brabant? Voor de eerste drie is dat niet heel verwonderlijk gezien het waterrijke karakter en de grote hoeveelheid kanalen. In Noord-Brabant is het meer apart. Het betreft hier veelal oude turfvaarten. In Noord-Brabant was de turfwinning al vroeg gestart, nog voor het in Holland en Utrecht of noordelijke provincies was, en het hield er ook eerder op. Met deze teloorgang zijn ook een aantal van de turfvaarten verloren gegaan.
Van de overige kanalen neemt vooral Noord-Holland een groot deel voor haar rekening. Een gevolg van de vele kanalen in de waterleidingduinen. Deze watergangen worden kanalen genoemd, maar hebben verder alleen een functie als geleider van het water. De vele overige kanalen in Gelderland zijn vooral de weteringen en griften die door de polders langs de rivieren lopen. Deze watergangen verzamelen het polderwater en brengen het zover mogelijk stroomafwaarts op de rivier ten behoeve van de afwatering.

Heel veel conclusies zijn er echter niet uit te trekken, want juist in deze twee categorieën is het moeilijk om te stellen dat er sprake is van een volledig beeld. Bij de verdwenen kanalen is het maar net zaak om informatie te hebben over het verdwenen kanaal in kwestie en wreekt zich ook het feit dat vooral gebruik is gemaakt van topografische kaarten die gaan tot circa 1850. De categorie overige kanalen is daarnaast weer zo divers dat het gemakkelijk als een soort grote tombola kan worden gezien. Er zullen nog genoeg watergangen zijn die sterk lijken op een kanaal en die voor de waterhuishouding dienen, maar die zijn niet opgenomen, terwijl soortgelijke waterwegen wel zijn opgenomen. Aan de getallen van beide categorieën moet dat ook niet teveel waarde worden gehecht, maar alle aanvullingen zijn welkom.

 

BEKIJK OOK:

Wat is een kanaal? De Kanalenkaart van Nederland De langste kanalen van Nederland
Wat is een kanaal? De
Kanalenkaart
De langste
kanalen
Geplaatst: 19 oktober 2008
Update: 23 januari 2013