 Wat zijn nu de langste kanalen in Nederland? Na het meten van alle kanalen kan het antwoord nu worden gegeven op Kanalen in Nederland. Wat volgt is de top 20 van langste kanalen in Nederland. Het gaat om nog aanwezige kilometers (vaar)water. Vervolgens wordt per provincie nog een top 5 gegeven. Wat het doel hiervan is? Niet zoveel. Als leuke feitjes om te weten en soms herbergt zo'n uitkomst toch ook weer de nodige verrassingen. Top 20 Langste kanalen
De top 20 van langste kanalen wordt aangevoerd door twee kanalen van koning Willem I, ook wel de kanalenkoning genoemd. Met recht mag hieruit blijken. Het Noordhollandsch Kanaal of Groot Noordhollandsch Kanaal was indertijd een huzarenstukje. Bij de oplevering in 1824 was dit het grootste kanaal ter wereld. Niet omdat het zo lang was, maar omdat het ruimte bood aan de grootste schepen met de grootste diepgang van die tijd. Hoewel nog altijd als vaarweg in gebruik, is de functie van dit kanaal nu grotendeels overgenomen door het Noordzeekanaal (1876). De Zuid-Willemsvaart wordt vaker genoemd als langste kanaal van Nederland. Dan wordt echter wel het gedeelte dat door België loopt meegeteld. Het kanaal heeft dan een totale lengte van 123 kilometer. Het in 1826 geopende kanaal vormde een belangrijk onderdeel van de politiek van Willem I om het toen verenigde België en Nederland dichter tot elkaar te brengen. Het Amsterdam-Rijnkanaal staat fier op 3. Dit kanaal wordt wel het drukst bevaarde kanaal van de wereld genoemd. Het kanaal is in etappen tot stand gekomen. Eerst als Merwedekanaal van Amsterdam naar Gorinchem via Utrecht en Vianen. Na de Tweede Wereldoorlog volgt een grootscheepse verbreding en wordt het kanaal met een nieuw tracé aangesloten op de Waal bij Tiel via Wijk bij Duurstede. Het kanaal loopt door drie provincies. Wat volgt is het dwars door Noord-Brabant lopende Wilhelminakanaal en het dwars door Friesland lopende Prinses Margrietkanaal. Wat verder opvalt in de top 10 is de Hoge Vaart in Flevoland. Deze vaart loopt in een wijde boog door Oostelijk en Zuidelijk Flevoland en neemt in deze loop heel wat kilometers mee. Alhoewel het er niet druk lijkt, is het wel degelijk een vaarroute. Daarnaast is dit kanaal ook van groot belang voor de waterhuishouding. Hetzelfde geldt ookvoor de Ringvaart van de Haarlemmermeer. Dit voormalige meer heeft een omtrek van bijna 60 kilometer. De aanleg van de ringvaart was nodig voor het droogmalen van het meer, maar is vervolgens ook in gebruik genomen als scheepvaartroute. Bijzonder zijn het Oranjekanaal en het Apeldoornsch Kanaal, want beide kanalen zijn nu niet meer bevaarbaar. Wellicht is dat ook een gevolg van het feit dat ze beiden door 'moeilijk' landschap lopen met hoogteverschillen en zand in de bodem. Dat maakt dat er meerdere kunstwerken nodig waren en zijn om het kanaal bevaarbaar te maken. Met de sluiting voor de scheepvaart wordt in deze kanalen nu gebruikt gemaakt van stuwen als goedkope oplossing voor de hoogteverschillen. Het Twentekanaal tenslotte is een echt industrieel kanaal ter ontsluiting van de industriegebieden in Twente. Dit kanaal kenmerkt zich door karakteristiek vormgegeven bruggen en sluiscomplexen. Bijzonder is het stuk tussen Hengelo en Enschede. Het hoogteverschil is hier niet opgelost door de aanleg van een sluis, maar door het kanaal hoog boven het land tussen dijken te leggen bij Hengelo en vervolgens in te graven bij Enschede. Het kanaal lijkt hierdoor scheef te lopen. Na de uitschieters ver in de 70 kilometer, beweegt het merendeel van de langere kanalen zich tussen de 30 en 45 kilometer. Van de posities 11 tot en met 20 valt de Dijkvaart in Friesland op. Dit is een (deels gedempte) vaart achter de zeedijk van de Roode Klif bij Stavoren tot de polders van Het Bilt ten noorden van Franeker. De vaart heeft grote betekenis voor de waterhuishouding, maar kon (en kan deels) ook bevaren worden. Het lange Defensie- of Peelkanaal had betekenis voor de ontginning van de Peel, maar is daarna onderdeel geworden van de in 1939 opgerichte Peel-Raamstelling. Het kanaal functioneerde als soort van tankgracht waarachter de kazematten werden gebouwd. Ook de Drentsche Hoofdvaart, de Verlengde Hoogeveensche Vaart en het Overijsselsch Kanaal waren belangrijke ontginningskanalen. De dorpen die langs deze kanalen liggen hebben hun ontstaan er aan te danken, zoals Smilde, Klazienaveen en Vroomshoop. Tel je de Verlengde Hoogeveensche Vaart en de Hoogeveensche Vaart bij elkaar op dan ontstaat een kanaal met een lengte van 72,4 km. Goed voor een 3e plek in deze top 20. Top 5 per provincie FRIESLAND
Friesland is het land van kanalen en vaarten. De grote scheepvaartroutes van het Prinses Margrietkanaal en het Van Harinxmakanaal springen er wat lengte betreft uit. Van deze kanalen maken vaak oudere en kleinere kanalen deel uit. De Opsterlandsche Compagnonsvaart is een eeuwenoude veenvaart die als recreatieve vaarroute nieuw leven is ingeblazen als onderdeel van de interprovinciale turfroute. Het Tjongerkanaal is het (zwaar) gekanaliseerde gedeelte van de Tjonger of Kuinder. GRONINGEN
In Groningen zijn veel kanalen aanwezig met een middelgrote lengte. Ergens zou je het bekende Stadskanaal in het rijtje verwachten, maar die staat met 13,1 km op een 15e plek. Uiteraard sluit dit kanaal wel verder aan op andere kanalen, zoals het Ter Apelkanaal. Daarvan is de gezamenlijke lengte wel aanzienlijk. De diepen zijn iets typisch Gronings en alhoewel veelal natuurlijk van oorsprong zijn ze in uiterlijk en in gebruik geheel als kanaal te kenmerken. Het Van Starkenborghkanaal sluit aan op het Friese Prinses Margrietkanaal en vormt met het Eemskanaal de hoofdvaarroute door Groningen. DRENTE
Drenthe is vooral een provincie met ontginningskanalen. De eerste vier kunnen daar allemaal onder worden geschaard. Het Noord-Willemskanaal ligt voor bijna 9 kilometer in de provincie Groningen en heeft een totale lengte van 27,9 kilometer. OVERIJSSEL
Deze top 5 mag duidelijk zijn. Het Overijssels Kanaal, in één van zijn drie vormen, isn duidelijk het langste kanaal. Met deze kanalen werd het woeste lege 'binnenland' van de provincie doorkruist en ontgonnen. Wie zich afvraagt waar het Twentekanaal is gebleven? Dit kanaal ligt maar voor ongeveer de helft in Overijssel en valt daarmee net weg uit de top 5. Het kanaal Almelo-Nordhorn ligt deels in Duitsland en heeft een totale lengte van 32 km. Zou de Dedemsvaart niet grotendeels gedempt zijn, dan was dit kanaal met ruim 38 kilometer het langste kanaal van Overijssel. Ook de voor de waterhuishouding bedoelde Soestwetering en Zandwetering zijn met 37,3 en 30,2 km. lange waterwegen in Overijssel. GELDERLAND
Gelderland, als grootste provincie van het land, is duidelijk geen kanalenprovincie. De provincie bestaat grotendeels uit hoge zandgronden en dat maakt de kanalenbouw minder gemakkelijk. Verder bestaat een groot deel ervan uit het Rivierengebied en daar heb je ook geen kanalen nodig. Wel zijn er in de provincie lange weteringen en stroomkanalen, maar die hebben geen functie voor de scheepvaart. Zo kan het dat zelf nog niet eens de helft van het Twentekanaal toch in de top 5 kan komen. De Oude Culemborgse Vaart is een niet meer bevaarbare route tussen de Rijn bij Culemborg en de Waal bij Waardenburg via de Linge. Het Pannerdensch Kanaal is een belangwekkende, maar niet eens zo lange, bypass van de Rijn tussen Pannerden en Westervoort. FLEVOLAND
In Flevoland is de schaalvergroting na elke inpoldering goed te zien. Was in de Noordoostpolder nog sprake van vaarten van 10 tot 15 km. In Oostelijk en Zuidelijk Flevoland werd het nog grootser aangepakt met de Lage en Hoge Vaart. Bijzonder aan de Noordoostpolder is dat vrijwel elk dorp zijn eigen vaart kreeg. Deze vaarten takken aan op de hoofdvaarroute van Lemster via Emmeloord richting Urk of Krabbendijke. UTRECHT
In Utrecht is eigenlijk maar sprake van één lang kanaal en vervolgens zijn er veel korte kanalen. Alleen het Utrechtse deel van het Amsterdam-Rijnkanaal is hier wat betreft lengte geteld. De Bijleveld is een eeuwenoude vaart in het Utrechtse veengebied ten noorden van worden. Langs de Langbroekerwetering liggen tal van ridderhofsteden en buitens. De Praamgracht is een verveningsvaart, evenals de Woudenbergse Grift. Beide lopen door fraaie landschappen. Het Tienhovensch Kanaal is een overblijfsel van een goede bedoeling: de aanleg van een kanaal tussen Vecht en Zuiderzee over Utrechts grondgebied. Het ook in Utrecht gelegen Valleikanaal heeft een lengte van 35,4 km. Dit kanaal is echter nooit bedoeld geweest voor de scheepvaart en heeft uitsluitend een afwateringsfunctie. Wel wordt dit kanaal steeds meer recreatief gebruikt. Het gaat dan vooral om kano's. NOORD-HOLLAND
In Noord-Holland komen de grote ringvaarten van de drooggelegde meren duidelijk naar voren. Het zijn kunstmatig aangelegde waterwegen, maar door het grillige verloop van de meren hebben ze vaak ook een natuurlijke uitstraling met een kronkelige verloop. Zeker in het UNESCO-monument Beemster is er landschappelijk veel fraais te zien langs de vaart. Het Kanaal Alkmaar-Kolhorn maakt deel uit van een omvangrijk kanaalstelsel in Westfriesland ter bevordering van de economische ontwikkeling in het gebied. ZUID-HOLLAND
In Zuid-Holland steekt de Schie/Vliet verbinding tussen Leiden en Rotterdam via Delft eruit, alhoewel je deze wellicht ook als twee verbindingen zou kunnen zien. Een mooie oude trekvaartroute is die tussen Haarlem en Leiden. Met het Noordhollandse deel erbij is de totale lengte 28 kilometer. Het Hartelkanaal is een groot en belangrijk kanaal in de Rotterdamse haven en loopt van de Maasvlakte naar de Oude Maas. Het Merwedekanaal is de voorganger van het Amsterdam-Rijnkanaal en liep voorheen vanaf Utrecht naar Gorinchem. Vanaf Vianen is dat door Zuid-Holland over nog een respectabele afstand van 23 kilometer. Een aan te raden route om eens langs te fietsen of wandelen. ZEELAND
Hoewel altijd een sterk watergerichte provincie zijn er in het kleine Zeeland niet onverwacht geen echt lange kanalen te vinden. De Schelde-Rijnverbinding ligt ook nog eens op de grens met Noord-Brabant, maar is statisch toegerekend aan Zeeland. Het vormt een belangrijke vaarverbinding tussen Antwerpen en de Rijn. Het Kanaal door Walcheren en het Kanaal door Zuid-Beveland doorsnijden zogezegd het schiereiland en vormen een veilige verbinding tussen Westerschelde en Oosterschelde. Het Kanaal van Gent naar Terneuzen loopt nog verder in België en is één van de meest industriële kanalen van het land. Er lopen diverse programma's om in deze kanaalzone industrie, wonen, landschap en recreatie beter op elkaar af te stemmen. Het Zijkanaal naar Hulst is een voorbeeld van de in Zeeland bestaande vaarten en kanalen die aansloten op kreken en daarmee in verbinding stonden met de zeearmen. NOORD-BRABANT
In de grote provincie Noord-Brabant komen ook een aantal lange kanalen voor. De lengte van de Zuid-Willemsvaart betreft alleen het deel in Noord-Brabant (en wijkt daarom af van lengte in top 20). De kanalen waren en zijn van groot belang voor de industriële ontwikkeling van deze provincie. In tegenstelling tot andere provincies waren hier ook minder goed bevaarbare natuurlijke waterwegen. De Bergse Maas is een onderdeel van de omvangrijke Maaskanalisatie en is een gegraven nieuwe loop voor de Maas. In Brabant werd al vroeg turf vergraven. De niet bevaarbare turfvaart bij Breda is daar een karakteristiek voorbeeld van. LIMBURG
De top 5 laat zien dat er in Limburg niet heel veel keus is uit kanalen. Het Julianakanaal springt er duidelijk bovenuit. Het Kanaal Wessem-Nederweert zorgt voor de verbinding van het Julianakanaal en de Maas met de Zuid-Willemsvaart. De Noordervaart is een restant van het Grand Canal du Nord dat Napoleon ooit had bedacht tussen Antwerpen en de Rijn. Het Lateraalkanaal snijdt een aantal bochten af van de Maas bij Roermond en 't Leuken zijn kleine kanaaldelen bij een recreatiegebied/zandwinningsgebied. Het in Limburg gelegen Afwateringskanaal (bij Panningen) kent een lengte van bijna 10 km., maar dient de waterhuishouding en niet de scheepvaart. Hetzelfde geldt voor het lommerrijke Geldernsch Kanaal (3,5 km.) dat in naam een kanaal is en aansluit op het Nierskanaal in Duitsland, maar dat in oorsprong en voorkomen overduidelijk een beek is. En met Limburg is een einde gekomen aan deze lijst der lijsten van de langste kanalen in Nederland. Ik hoop dat een ieder er wat in herkent heeft, maar er hier en daar ook door verrast is. Vergelijk je deze lengten met die van buitenlandse kanalen, dan staat alles ook meteen weer in het juiste perspectief. We zijn overduidelijk een kanalenland, maar vooral ook een erg klein land. Enkele voorbeelden ter illustratie:
|
